-

Пра балотных духаў і лясных істот

Магічны свет духаў, чарцей, русалак, ўладароў лясоў і палёў: у гэтым спецпраекце мы расказваем пра міфалогію беларусаў, у якой захоўваецца моц архаічнай фантазіі.

Беларусь — таямнічы свет, і не толькі таму, што гісторыя і культура беларусаў усё яшчэ мала вядомыя за мяжой. У паданнях, звязаных з лясамі і балотамі, маёнткамі і замкамі старадаўняй Беларусі, на кожным кроку сустракаюцца багі, нячысцікі, ведзьмы ды іншыя казачныя істоты. Архаічныя рытуалы, пракаветныя забабоны і паганская сімволіка на працягу стагоддзяў змешваліся тут з хрысціянскімі ўяўленнямі і захаваліся да сённяшніх дзён. 

У гэтым спецпраекце мы хочам праліць трохі святла на гэты магічны свет. Уводзіны ў яго зробіць для нас навуковец Таццяна Валодзіна. Ілюстрацыямі паслужаць работы мастака Валерыя Славука, які шчыльна вывучае містычных істот сваёй радзімы — і мы спачатку прадставім вам некалькі самых адметных з іх. Яны дазволяць нам акунуцца ў свет, для якога характэрныя забабоны, фантазіі і ў той жа час цалкам прагматычнае разуменне рэчаіснасці.

Танцы з духамі

Таццяна ВалодзінаТэкст: Таццяна Валодзіна
Пераклад: Сяргей Паўлавіцкі07.09.2022

Вясна 2020 года. Каранавірус пагрозліва крочыць па планеце, вакцына будзе невядома калі, шмат дзе ў Еўропе ўводзіцца лакдаўн. А ў зацішным кутку Мінска — сталіцы краіны, у якой найвышэйшае чынавенства яшчэ нават не прызнала пандэмію за небяспеку, але ўжо ёсць першыя памерлыя, — нехта павязаў рытуальны ручнік на валун. Валун носіць дзіўнае, але зусім зразумелае імя Дзед. Ручнік відавочна новы, мажліва, толькі-толькі вытканы. У наступныя дні на камені з’яўляюцца цукеркі, печыва, каляровыя стужкі. Шумны мегаполіс успрымае архаічны абрад як нешта само сабой зразумелае, гараджане, што вечна кудысьці спяшаюцца, ніколькі не здзіўляюцца ўбачанаму. Падумаеш, ахвяра каменю, падумаеш, самы звычайны ручнік («абыдзенны», то-бок аб дзень вытканы), падумаеш, паганства, і што тут такога, зрэшты, нават самыя пампезныя «ўсенародныя» святы, што ладзяць улады, Дажынкі і Купалле , таксама маюць свае карані ў спрадвечных рытуалах.

Сакральны валун Дзед на ўскрайку Мінска. Камень упрыгожаны традыцыйным ручніком. Людзі прыносяць яму дарункі, просячы аб здароўі ды лепшых часах. Фота: © Таццяна Валодзіна

Гэтакая ўвага да традыцыйнай сялянскай культуры можа, з аднаго боку, выглядаць нечым вонкавым, прэтэнзіяй на аўтэнтычнасць, але насамрэч ёсць з’явай глыбока інтымнай, угрунтаванай на архаічных падвалінах. За ёю хаваецца глыба міфалогіі — не ў сэнсе пакланення нейкаму пантэону багоў або прынясення крывавых ахвяр, а міфалогіі як светапогляднай сістэмы і фундаментальнай асновы жыцця.

Давайце ж пагаворым падрабязней аб міфалогіі беларусаў. Народа, які на працягу ўсёй сваёй шматвяковай гісторыі часта не мог ясна і дакладна вызначыць, у чым яго ідэнтычнасць і адрозненні ад народаў-суседзяў: «Мы не рускія, не палякі, мы тутэйшыя ». І які, нягледзячы на ўсё, захаваў сваю арыгінальнасць і раскрывае нам дзіўны свет, адметны духоўным багаццем, містыцызмам і арганічным сінтэзам з прыродай.

Доўгі час беларусы не мелі магчымасці рэалізавацца ні ў рамках уласнай дзяржаўнасці, ні, будучы нацыяй сялянскай, у «высокім» прафесійным мастацтве. Таму яны выявілі свой духоўны, эстэтычны і творчы патэнцыял у фальклорнай культуры, адной з найбагацейшых у еўрапейскім кантэксце, прасякнутай дахрысціянскімі ўяўленнямі. З часоў хрышчэння Русі за кіеўскім князем Уладзімірам хрысціянства пашыралася  на беларускіх землях паступова і мірна, так што язычніцкія асновы і хрысціянскія пастулаты бесканфліктна суіснавалі ў свядомасці насельніцтва. Хаця чаму «суіснавалі»? І сягоння яшчэ старэйшае пакаленне, з аднаго боку, радуецца магчымасці наведваць цэрквы, зноў адкрытыя пасля атэістычных савецкіх часоў, а з другога — ходзіць лячыць пэўныя хваробы да знахароў і памінае продкаў багатым пачастункам проста на іх магілах.

Абагаўленне прыроды

Цяжка дакладна вызначыць, якім багам пакланяліся нашыя продкі тысячу гадоў таму. У нас няма пісьмовых крыніц ці іншых надзейных фактаў, толькі археалагічныя знаходкі. Але нават сведчанні ХХІ стагоддзя даюць шмат прыкладаў абагаўлення святых камянёў, крыніц і дрэваў, якія пацвярджаюць, што сакралізацыя прыроды была асновай народнай рэлігійнасці.

А тое, што старажытныя вярхоўныя багі Пярун  і Вялес  ужо даўно сышлі з п’едэстала (а мо ніколі на ім і не стаялі), яшчэ не даводзіць, нібыта беларусам багі непатрэбныя. Яны ім патрэбныя, нават вельмі, толькі для беларусаў рэалістычней маліцца зямлі і сонцу, месяцу і зорам, агню і вадзе. Для беларускага аратая гэта было больш даходлівым і блізкім да жыцця. Нават прыняўшы хрысціянства, найвышэйшага Бога тут уяўлялі сабе не грозным і часам помслівым мужам на нябесным троне, падобна іншым народам, а як невысокага сівога старога ў палатнянай кашулі. Стары вандраваў з торбай праз плячо па краю, працуючы і дбаючы пра парадак, дапамагаў сіротам і беднякам. А калі нас цікавяць найвышэйшыя божаствы жаночага полу, то і такое беларусы маюць: спрадвечная багіня-маці, Маці-Зямля.

У вёсцы Пагост мясцовыя жыхары ў нацыянальных строях упрыгожваюць хлеб галінкамі для паганскага абраду Юр’я. Гэты рытуал — Юраўскі карагод — мусіць перш за ўсё забяспечыць добры ўраджай. Фота: © Андрэй Лянкевіч / Anzenberger

Глянем дзеля параўнання на пантэоны старажытных грэкаў, рымлян ці германскіх народаў: скрозь велічныя, багатыя і ваяўнічыя постаці, на залатых калясніцах, у даспехах, што наводзяць страх. А што ж з пантэонам беларусаў? Мы не знаходзім расказаў пра насельнікаў нябёсаў, не даведваемся нічога пра інтрыгі ды інтымныя прыгоды багоў, як звычайна ў класічнай міфалогіі. Эпас беларусаў, у якім Бог збірае сваю світу, размяркоўвае паўнамоцтвы і сочыць за парадкам, у сотнях тэкстаў сцвярджае ўласны, зразумелы і такі неабходны селяніну пантэон: святыя на працягу года выконваюць — кожны ў сваю чаргу — вядомыя і патрэбныя задачы: святы Аляксей разганяе лёд на рэках, святы Юрый арэ («адмыкае») зямлю, святая Варвара шые кашулю. Ад гэтай святой супольнасці залежаць ураджай, згода ў сям’і і ўрэшце касмічны парадак.

Пра асілкаў і цмокаў

У міфалогіях нашых еўрапейскіх суседзяў багата апавяданняў пра захопнікаў і пераможцаў, бітвы і двубоі. Беларусы, наадварот, старанна пазбягаюць апісваць кровапраліцце, перамогі, сцятыя галовы і ваяўнічыя клічы (можа, адсюль і правілы паводзін у сапраўдным жыцці: толькі абараняцца і ніколі не нападаць?..). Фальклорная творчасць беларусаў пранізаная імператывам: не кідайся дужацца са злом, чыні дабро (вось і прымаўка кажа: «Пакуль згубіш ліхое, то добрае само згіне»). 

Пакуль згубіш ліхое, то добрае само згіне

Аднак зусім без кровапраліцця і ў свеце беларускіх міфаў не абыходзіцца, бо самыя ўлюбёныя, насычаныя дэталямі і вядомыя ў шматлікіх варыянтах казкі расказваюць пра асілкаў, людзей-волатаў, што змагаюцца, дарэчы, не з чужынцамі-агрэсарамі, а з цмокам, які зняволіў іх зямлю. Сюжэт просты: з’яўляецца цмок, прымушае жыхароў падпарадкавацца і прыносіць яму дзеўчын у якасці ахвяры. Перамагчы яго можа толькі асілак, народжаны сялянкай пасля цудоўнага зачацця — ад праглынутай гарошыны, з’едзенай рыбнай косткі або павеву ветру. На дапамогу асілку прыходзяць не баязлівыя сяляне ці купцы-выхвалякі, а прырода: персаніфікаваныя Вецер, Сонца, Дуб. І як аптымістычна гэта гучыць: у казцы асілак канечне перамагае цмока! Для гэтага прыходзіцца адсячы змею то тры, то дзевяць, а то і дванаццаць галоў.

Але беларуская міфалогія ў першую чаргу ўсё ж свет не багоў і не дэманаў, яна свет духаў. Адухаўленне ўсяго асяроддзя, і не проста вера, што ўсё навокал жывое, але імкненне ўсталяваць кантакт, уступіць у дыялог з гэтым усім — вось асаблівасць светапогляду беларусаў. 

Дамаўляцца, а не змагацца. Ці не тут трэба шукаць каранёў мірных пратэстаў 2020-21 гадоў? Намаганне ўгаварыцца і гатоўнасць цярпець. Чаму б не пазносіць галовы злым лясным духам ды падступным балотным і вадзяным нячысцікам? Але ж не, беларус, як расказваюць казкі і легенды, нёс ім свой апошні кавалачак хлеба, рупліва загорнуты ў чысты шматок тканіны, раз-пораз кланяўся і казаў сваю просьбу, спрабаваў дамовіцца. Вядома, што такім жа парадкам беларусы часта сустракалі і агрэсараў. Нават да ваўкалака беларус ставіўся са спагадай: маўляў, бядак носіць ваўчыную скуру не па сваёй волі, а праз злыя чары. Сцяць галаву ён быў гатовы толькі вупыру , што ляжыць мерцвяком у зямлі. Тут ужо беларус ішоў на могілкі, адчыняў вечка дамавіны, адсякаў крывапіўцу галаву і заганяў асінавы кол у надмагільны пагорак.

Папараць-кветка і Вужыны цар

Калі паглядзець на беларускую міфалогію вачыма яе стваральнікаў, то стане яўным памкненне ўключыць у свой свет усё, што ёсць вакол, насяліць усё наваколле адмысловымі істотамі, якіх ніколі не называлі дэманамі ці чарцямі. Наадварот — яны гаспадары, дакладна як людзі. Духі-гаспадары дзеляць між сабою прастору на асабістыя сферы, якімі валодаюць і за якія адказваюць, і называюцца адпаведна: гаспадар палявы, лесавы, дваровы, хатні. Да сённяшняга дня да іх ставяцца з найвялікшай пашанай, прыносяць ім дарункі, учыняюць угоды і хрыстосуюцца. Менавіта так, хрыстосуюцца, калі на Вялікдзень, галоўнае хрысціянскае свята, нясуць пафарбаванае яйка ў лес 

На ўсходнім памежжы Беларусі, напрыклад, верылі ў Палевіка — апекуна палёў, які ў час жніва ў жніўні пакідае вузкую сцежку цераз усё поле. Сімвалічную сцежку! Бо свет людзей ад свету духаў аддзяляе не прасторавая, а ментальная мяжа. Чалавек і дух кантактуюць паводле законаў міжсветавых дачыненняў, а таксама правіл супольнага жыцця людзей.

Збольшага міралюбны, прыродны характар персанажаў беларускай міфалогіі адбіваецца ў найбольш тыповых матывах і сюжэтах. У вёсках расказваюць дзівосныя гісторыі пра папараць-кветку , што дае шчасліўцу дар разумець мову прыроды (а зусім не матэрыяльнае багацце, як сёння можна прачытаць у пераказах), пра карону Вужынага цара , якой ён дзеліцца з заблукалым вандроўнікам, пра бясконцы сувой, падораны нябачным духам (Дабрахожым) літасцівай сялянцы за тое, што яна спавіла яго дзіцёнка ў сваю апошнюю хусту. У казках звычайна перамагаюць сіроты, якія спачуваюць мышцы, гатовыя дапамагаць Дзядулю Марозу, шкадуюць карову і клічуць яе матухнай. Сюжэты бяруць пераважна са штодзённасці, нам расказваюць пра звычайных людзей, і іх велічныя ўчынкі (якія вынікаюць з іх агульнага ладу жыцця) — гэта ўменне чыніць дабро.

Вядома ж, гэта зусім не значыць, што беларусы не маюць уяўлення пра чорта. Яшчэ як маюць! Але і чэрці ў беларускіх паданнях хутчэй гарэзы, чым хітрыя злыдні. Адзін ператворыцца ў прыгожага барана ды заскочыць да падарожнага на калёсы, другі ў выглядзе пана ў чорным плашчы з залатымі гузікамі завядзе у балота нецвярозага селяніна, трэці зазірне на вечарыну да дзяўчат і давай спрытна гоцаць —толькі капыты, вытыркаючыся са штанін, выдаюць нячысціка. Фігура чорта-спакусніка з’явілася значна пазней, у кантэксце хрысціянскай ідэалогіі.

У запісах апошніх стагоддзяў дзве гэтыя сферы, паганская і хрысціянская, пераплятаюцца так моцна, што іх становіцца немагчыма механічна аддзяліць адну ад адной. Дый не трэба. Можна, напрыклад, пачуць гісторыю пра Дабрахожых — гэткіх жа людзей, што і мы, толькі ўбачыць іх нельга ці ўдаецца толькі зрэдку. А нябачнымі яны сталі праз далікатныя абставіны: Адам і Ева нарадзілі шмат дзяцей, але засароміліся перад Богам такой актыўнасці ды схавалі некаторых з іх, вось тыя і зрабіліся нябачнымі.

Кожны мусіць працаваць — вось жалезнае правіла беларуса, выняткаў з якога не робяць нават для духаў

Кідаецца ў вочы таксама, што беларускія духі ўвесь час занятыя справай. Вядома, яны любяць пацешыцца з людзей і заманьваюць іх да сябе, але і пра абавязкі свае не забываюць. Нават Русалка, у якой, дарэчы, ніякага рыбінага хваста няма, — гэта перадусім дух, што апякуецца раслінамі, палямі, лясамі. У некаторых мясцовасцях русалак уяўляюць сабе прыгожымі дзеўчынамі з распушчанымі доўгімі валасамі, у іншых месцах гэта брыдкія старыя, але, як бы яны ні выглядалі, яны ахоўваюць маладыя парасткі ці гушкаюцца на бярозавых галінах. На Палессі пашыраная вера ў Жалезную бабу, якая хаваецца ў жыце і можа задушыць сваімі вялікімі грудзьмі кожнага, хто зойдзе ў яе ўладанні заўчасна, да пары жніва. І прывіды, што сустракаюцца не толькі на могілках, але і на скрыжаваннях дарог, у закінутых маёнтках ці нават на царкоўным двары, таксама спраўна нясуць сваю службу і пужаюць адно тых, хто заяўляецца не ў той час не ў тое месца. Кожны мусіць працаваць — вось жалезнае правіла беларуса, выняткаў з якога не робяць нават для духаў.

Той свет такая ж частка рэальнасці, што і гэты

Татальнае адухаўленне ўсяго існага нікуды не падзелася і пасля прыняцця хрысціянства. Наадварот, распаўсюджанне новай веры ў пэўнай ступені абапіралася на старое перакананне, што свет — гэта не толькі тое, што мы бачым. Пад «тым светам» нашы продкі разумелі ўсё, што мы не здольныя бачыць, чуць ці інакш успрымаць органамі пачуццяў. Нават нябожчыкі, як верылі людзі, не знікаюць цалкам, а проста пераходзяць за рысу нябачнасці для нас.

Той свет для беларусаў такая ж частка рэальнасці, што і гэты. Больш таго, поспех і лёс кожнага з насельнікаў Зямлі наўпрост залежаць ад духоўнага кантакту з жыхарамі і прадстаўнікамі таго свету. У пэўным сэнсе ўся традыцыйная культура арыентаваная на перспектыву жыцця пасля смерці. Амаль на кожным свяце, ці то ў аграрным, ці то ў сямейным гадавым коле, прысутнічае абрад звароту да продкаў і нават адмысловая, строга ўпарадкаваная сустрэча на нябачнай мяжы, што аддзяляе свет жывых ад свету нежывых. Ні ў адной з нашых краін-суседак няма столькі свят, прысвечаных памінанню нябожчыкаў. У іх ліку Дзяды (дзень Усіх Святых) і Радаўніца, прычым апошняя ўжо шмат гадоў як абвешчана дзяржаўным выходным днём, калі беларусы наведваюць магілы і шануюць памяць памерлых. У некаторых рэгіёнах ладзяць бяседу проста на могілках, цвёрда верачы, што да пачастунку далучаюцца і сваякі-нябожчыкі.

Урочышча Ізбійскі Бор — святое месца ў Брэсцкай вобласці. Людзі прыязджаюць у гэты лес, каб папрасіць аб дапамозе, дзеля чаго завязваюць на дрэвах рознакаляровыя стужкі. Фота: © Таццяна Валодзіна

Вернемся да нашага валуна Дзеда, у якога людзі шукалі паратунку ад каранавіруса. Гэты камень быў цэнтральным аб’ектам язычніцкага капішча, якім актыўна карысталіся яшчэ сто год назад. Мінск, мажліва, адзіны буйны еўрапейскі горад, што мог у ХХ стагоддзі пахваліцца наяўнасцю паганскай бажніцы. І хаця сакральнай прасторы, дзе знаходзіўся валун, ужо даўно не існуе, людзі не забылі пра яго і па-ранейшаму прыходзяць да святога каменя. Напрыклад, каб прынесці традыцыйны ручнік, папярэдне аб’ехаўшы вакол горада па кальцавой аўтадарозе. Гэтак сама, як яшчэ зусім нядаўна абыходзілі вакол вёскі, калі прыходзіла навала: паморак, вайна, засуха, калектывізацыя — і грамада гуртавала сілы, а галоўнае, збіралася з духам у памкненні пакласці канец пакутам.


Літаратура

  • Міфалогія беларусаў. Энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2011
  • Чароўны свет: з беларускіх міфаў, паданняў і казак. 2-е выд. Мінск, 2010

Ідэя, канцэпцыя і рэдактура: Інга Пэц
Дызайн: Даніэль Маркус
Ілюстрацыі і франтыспіс: Валерый Славук
Уступны тэкст: Таццяна Валодзіна 
Тэксты партрэтаў: Інга Пэц
Пераклад: Сяргей Паўлавіцкі
Карэктура: Вольга Шэстакова
Асістэнт рэдактара: Мэндзі Ганске-Цапф